Αζοφικά και Τσακώνικα

Αζοφικά και τσακώνικα

β) το τσακωνικό μοντέλο.

Η Τσακωνιά πάντα ήταν μια πολύ κλειστή περιοχή της Πελοποννήσου. Μόνο το 1960

χτίστηκε ο δρόμος στα βουνά, και μόνο περίπου από το 1969 έχει ρεύμα, ραδιόφωνο και

τηλεόραση. Σαν αποτέλεσμα η τσακωνική διάλεκτος μιλιέται τώρα όχι μόνο από τους γέροντες

αλλά και από τους σαραντάρηδες και ακόμα και από κάποιους νέους. Είναι παράξενο ότι σχεδόν

δεν υπάρχει προφορική παράδοση στα τσακωνικά. Μόνο μια φορά ένας γέρων θυμήθηκε εντελώς

τυχαία ένα μικρό στίχο από τσακωνικό τραγούδι. Όλοι οι άλλοι έλεγαν ότι πάντα τραγουδούσαν

στα ελληνικά ακόμα και χορεύοντας τσακωνικούς χορούς. Υπάρχει μια ιστορία σαν ανέκδοτο ότι ο

Θανάσης Κωστάκης (ο ντόπιος γλωσσολόγος που συνέτασσε λεξικό της διαλέκτου

(Κωστάκης 1986; 1987), έγραψε μερικές περιγραφές γραμματικής και εφηύρε έναν τρόπο γραφής

για τα τσακωνικά), όταν έκανε τις σπουδές του στην Γαλλία και έπρεπε να προετοιμάσει

γλωσσολογική ανάλυση κάποιου κειμένου ήθελε ξαφνικά να επιλέξει τσακωνικό τραγούδι για την

εργασία του. Έγραψε στον πατέρα του που έμενε στο χωριό Μέλανα να του στείλει κανένα, αφού

δεν ήξερε ο ίδιος. Ο πατέρας δε βρήκε τίποτε και για αυτό αυτοσχεδίασε ο ίδιος ένα τραγούδι και

το έστειλε στον γιο του. Επίσης είναι γνωστό ότι ο Μιχαήλ Ντεφνέρ ενώ μελετούσε τα τσακωνικά

το 19 αι. έχασε την νεογέννητη κόρη του, και οι γυναίκες της περιοχής την μοιρολογούσαν στα

τσακωνικά. Κι εγώ τώρα άκουσα ότι υπάρχουν κάποιες γριές που μοιρολογούν στα τσακωνικά

όμως δεν τις βρήκα ακόμα.

Όπως ανέφερα λίγο πριν ο Κωστάκης επεξεργάστηκε την γραφή για τα τσακωνικά7 και ήταν

ο πρώτος να εκδώσει θεατρικά έργα και διηγήματα στα τσακωνικά. Σήμερα η Αρτεμισία

6 Παρόμοιο φαινόμενο συναντιέται πότε πότε στην ελληνική λογοτεχνία, π.χ. ο Ιωάννης Μόσχος που γράφει τον 6οαι.

το έργο του το «Λειμών πνευματικός» με ένα πολύ απλό, σχεδόν προφορικό ύφος, στο πρόλογο που εξηγεί τους

στόχους του χρησιμοποιεί αρχαία ελληνικά συντακτικά μοντέλα.

7 Να σημειώσω τα σημαντικότερα στοιχεία: λ̣ = /l̃/, ν̇ = / ñ/, ν̑ = /n’/, π̔ = /ph/, τ̔ = /th/, τσ̌ = /tʃ/, τσ̓ = /ts’/.

Μερκουριάδου ακολουθεί αυτήν την εκδοτική τάση και έβγαλε μερικά δίγλωσσα βιβλία με

διηγήματα και μικρά ποιήματα (Μερκουριάδου 2000).

Υπάρχουν προσπάθειες να δημιουργηθεί παιδική λογοτεχνία στα τσακωνικά. Το 1990 βγήκε

ένα «Τσακωνικό ανθολόγιο» (Λυσίκατος 1990) που ήταν σαν μικρό εγχειρίδιο της διαλέκτου με

απλές ιστορίες όπως «Η γλώσσα μου», «Σπίτι», «Η χώρα μου» κλπ. Πρόσφατα η Ελένη Μάνου-

Γεωργίτση μετέφρασε μερικά παραμύθια στα τσακωνικά π.χ. «Α Σποϊλιού» ‘Η Σταχτομπούτα’.

Δυστυχώς, τα παραμύθια περιέχουν μερικά λάθη και δεν χρησιμοποιούνται τα διακριτικά σημεία

του Κωστάκη. Έτσι τα παιδιά χάνουν την τσακωνική προφορά.

Όμως, κατά την γνώμη μου, τα πιο σημαντικά κείμενα στα τσακωνικά είναι εκκλησιαστικά: η

Θεία λειτουργία που διαβάζουν το Δεκαπενταύγουστο, και το «Ευαγγέλιον της Αγάπης» το οποίο

διαβάζεται το Πάσχα. Και τα δύο κείμενα μεταφράστηκαν πριν από 20–25 χρόνια και η απαγγελία

τους στα τσακωνικά το Πάσχα και το Δεκαπενταύγουστο έχει ήδη γίνει μια πολύ σημαντική

παράδοση της περιοχής.

Στο τέλος του άρθρου θα ήθελα να κάνω λίγες μικρές σημειώσεις για την μετάφραση του

«Ευαγγελίου της Αγάπης» (Λυσίκατος 1990: 45).

Το Εὐαγγέλιον τῆς ’Αγάπης Το Ευατζέλιε ταρ Αγάκη

19. Οὔσης οὖν ὀψίας τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ τῇ μιᾷ

σαββάτων, καὶ τῶν θυρῶν κεκλεισμένων

ὅπου ἦσαν οἱ μαθηταὶ συνηγμένοι διὰ τὸν

φόβον τῶν ’Ιουδαίων, ἦλθεν ὁ ’Ιησοῦς καὶ

ἔστη εἰς τὸ μέσον, καὶ λέγει αὐτοῖς· Εἰρήνη

ὑμῖν.

Έκι αργά έταν̇ι ταν αμέρα, ένα Σάμπα, τσ̓αι

οι πόρου ήγκιαϊ κλειστοί, οπά π̔’ ήγκιαϊ

μαζουτοί οι μαθητέ, γιατσί ήγκιαϊ

φοζουμέν̇οι τουρ Εβραίοι. Εκάνε ο Ισού τσ̓’

εστάτ̔ε τα μισά τσ̓ι σ’ επέτσ̓ε: Ειρήνη σ’

εμού.

20. καὶ τοῦτο εἰπὼν ἔδειξεν αὐτοῖς τὰς χεῖρας

καὶ τὴν πλευρὰν αὐτοῦ. ἐχάρησαν οὖν οἱ

μαθηταὶ ἰδόντες τὸν Κύριον.

Τσ̓’ άμα ν̑’ επέτσ̓ε έγκεινι, σ’ εδενάε του

χέρε τσ̓αι το πλευρέ σι. Εχαιρήτ̔αϊ τότ̔ε οι

μαθητέ π̔’ οράκαϊ τον Τσ̓ύριε.

21. εἶπεν οὖν αὐτοῖς ὁ ’Ιησοῦς πάλιν· Εἰρήνη

ὑμῖν. καθὼς ἀπέσταλκέ με ὁ πατήρ, κἀγὼ

πέμπω ὑμᾶς.

Σ’ επέτσ̓ε πάλι ο Ισού: Ειρήνη σ’ εμού. Όπ̔ου

μ’ απολpύτσ̓ε ο αφέγκη μι, τσ̓’ εζού ένι

αποού εμού.

22. καὶ τοῦτο εἰπὼν ἐνεφύσησε καὶ λέγει

αὐτοῖς· Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον·

Τσ̓αι άμα σ’ επέτσ̓ε έγκεινι, σ’ εφουσάτσ̓ε

τσ̌ει φορέ τσ̓αι σ’ επέτσ̓ε: Άρετε Άγιε

Πνέμα.

23. ἄν τινων ἀφῆτε τὰς ἁμαρτίας, ἀφίενται

αὐτοῖς, ἄν τινων κρατῆτε, κεκράτηνται.

Άμα σκωρέτε τουρ άλ̣οι για τουρ αμαρκίλε

σου, θα σκωρεθούν̇ι. Σ’ όποιοι σι κ̔οντούετε

θα κ̔οντουθούν̇ι.

24. Θωμᾶς δὲ εἷς ἐκ τῶν δώδεκα ὁ λεγόμενος

Δίδυμος, οὐκ ἦν μετ’ αὐτῶν ὅτε ἦλθεν ὁ

’Ιησοῦς.

Ο Θωμά, ένα απο του δώδεκα π̔’ ν̑’ ήγκιαϊ

αούντε Δίδυμο, όκι μαζί μ’ έτεϊ τότ̔ε π̔’ εκάνε

ο Ισού.

25. ἔλεγον οὖν αὐτῷ οἱ ἄλλοι μαθηταί·

‘Εωράκαμεν τὸν Κύριον. ὁ δὲ εἶπεν αὐτοῖς·

’Εὰν μὴ ἴδω ἐν ταῖς χερσὶν αὐτοῦ τὸν τύπον

τῶν ἥλων, καὶ βάλω τὸν δάκτυλόν μου εἰς

τὸν τύπον τῶν ἥλων, καὶ βάλω τὴν χεῖρά μου

εἰς τὴν πλευρὰν αὐτοῦ, οὐ μὴ πιστεύσω.

Τσ̓αι ν̑’ ήγκιαϊ αούντε οι άλ̣οι μαθητέ:

Οράκαμε τον Τσ̓ύριε! Τσ̓αι σ’ επέτσ̓ε ετήνε:

Α δεν οράου του χέρε σι τα σημάδια από τα

καρθία, τσ̓’ α δε βάλου το δάτ̔υλέ μι το

σημάδι από τα καρθία, τσ̓’ α δε βάλου τα

χέρα μι το πλευρέ σι ό θα κιστήου.

Στο πλαίσιο του άρθρου μου δεν έχει νόημα να κάνω γλωσσική ανάλυση του κειμένου και, όπως

φαίνεται, είναι χρήσιμο μόνο να σημειώσω κάποια χαρακτηριστικά της τσακωνικής διαλέκτου. Τα

τσακωνικά έχουν

• ρωτακισμό και αρχαία δωρικά φωνητικά στοιχεία (το καλύτερο παράδειγμα είναι το άρθρο ταρ

‘της’ στον τίτλο),

• πολύ ιδιαίτερη μορφολογία: α) είναι από τις ελάχιστες διαλέκτους της νεοελληνικής που έχουν

παρακείμενο και υπερσυντέλικο· και ακόμα πιο παράξενες φαίνονται οι μορφές του ενεστώτα και

του παρατατικού που είναι αναλυτικές και σχηματίζονται από το βοηθητικό ρήμα είμαι στον

ενεστώτα και μετοχή στο αρσενικό ή θηλυκό.__

διαφορές προέρχονται από τις ιδιαιτερότητες της διαλέκτου. Για αυτούς τους λόγους π.χ.

δεν μεταφράζονται τα μόρια δέ και οὖν αφού τα σημερινά τσακωνικά δεν έχουν κάτι ανάλογο, και

αντί της γενικής πληθυντικού χρησιμοποιείται πρόθεση με αιτιατική (από τα καρθία αντί τῶν ἥλων

στο στίχο 25). Η αιτία των άλλων διαφορών κρύβεται στην τάση να γίνει το κείμενο πιο

κατανοητό: Εβραίοι αντί ’Ιουδαίων στο στίχο 19, αφέγκη μι αντί πατήρ στο στίχο 21 κλπ.

Μερικά στοιχεία μάλλον προέρχονται από τον αφηγηματικό χαρακτήρα του κειμένου: έτσι

στο στίχο 19 η μετάφραση έχει υπερσυντέλικο που δεν δείχνει χρονική προτεραιότητα δράσης

ήγκιαϊ κλειστοί και ήγκιαϊ μαζουτοί όμως περιγράφει το ίδιο χρονικό διάστημα όπως ο

παρακείμενος έκι και ήγκιαϊ φοζουμέν̇οι. Σε πολλές ινδοευρωπαϊκές γλώσσες τέτοια χρήση

παρακειμένου και υπερσυντέλικου δίνει έμφαση στην αρχή της αφήγησης (και το πιο συχνά ενός

παραμυθιού). Μετά, όλα τα ρήματα στο τσακωνικό κείμενο είναι στον αόριστο.

Τελειώνοντας θα ήθελα να υπογραμμίσω σαν ένα γενικό συμπέρασμα ότι από τον Μεσαίωνα

μέχρι σήμερα μόνο η μετάφραση και η διασκευή ξενόγλωσσων λογοτεχνικών κειμένων αποτέλεσε

ένα πολύ σημαντικό κίνητρο για τη γέννηση και αρχική ανάπτυξη της λογοτεχνίας στην διάλεκτο,

αφού _______μόνο έτσι δημιουργούνται η εκφραστικότητα, τα λογοτεχνικά θέματα και η λογοτεχνική

νόρμα. Είμαι σίγουρος ότι όλες οι προσπάθειες να δημιουργηθεί λογοτεχνία στην διάλεκτο (που θα

μπορούσε να είναι και πολύ ζωντανή ακόμα) απέτυχαν επειδή δεν υπήρξε η σημαντική συνεισφορά

από την νεοελληνική λογοτεχνία ή από τις άλλες ξένες λογοτεχνίες, και έτσι η λογοτεχνία στην

διάλεκτο παρέμεινε στο επίπεδο των διηγημάτων των γειτονισσών ή των ποιημάτων που

περιγράφουν την ομορφιά των αγελάδων και γιδών.

Βιβλιογραφία

Сергиевский М. В. Мариупольские греческие говоры. Опыт краткой характеристики //

Известия АН СССР. Т. 7. 1934. С. 533-587.

Κωστάκης Θ Π. Λεξικό Τσακωνικής διαλέκτου. Αθήνα, 1986. Τ. Ι, ΙΙ.

Κωστάκης Θ Π. Λεξικό Τσακωνικής διαλέκτου. Αθήνα, 1987. Τ. ΙΙΙ.

Λυσίκατος Σ. Τσακωνικό ανθολόγιο. Χρονικά των Τσακώνων. Τόμος Θ΄. Αθήνα, 1990.

Μερκουριάδου Α. Ποιήματα στην τσακωνική διάλεκτο. Αθήνα, 2000.

Φωτιάδης Κ. Ο Ελληνισμός της Κριμαίας. Μαριούπολη, δικαίωμα στη μνήμη. Αθήνα, 1990.